چرا نماد پزشکی مار است؟

تاریخ 1399/09/18 19:03:40
چرا نماد پزشکی مار است؟
امروزه ، مشاغل و مؤسسات مرتبط با سلامت با نمادی از مار پیچیده شده به دور شاخه درخت، چوب، میله و یا جام مشخص می شوند.

 

مار و ربط آن با دنیای پزشکی

 

چرا مار که از دوران باستان بر بشر تأثیر گذاشته و در افسانه ها و اساطیر جای باز کرده است، در نقش برجسته های دوران باستان، مجسمه ها و سکه ها به تصویر کشیده شده است. و چرا در متون نوشته شده، به عنوان نماد بهداشت و پزشکی در پرتوتصاویر سکه باستان شناسی کهن شناخته می شود. 

امروزه ، مشاغل و مؤسسات مرتبط با سلامت با نمادی از مار پیچیده شده به دور شاخه درخت، چوب، میله و یا جام مشخص می شوند؛ اگرچه، حیوانات مختلفی وجود دارند که برای انسانها غرایز محافظتی دارند و حتی می توانند با انسانها ارتباط برقرار کنند. ارتباطی که میان تندرستی و این موجود ناخوشایند و خون سرد وجود دارد، پذیرفته شده است. در واقع، یافتن موجود دیگری غیر از مار با چنین مشخصه منفی ای دشوار است.

 در گذشته مار نماد پرستش بود و انتظار میرفت تا بتواند بیماری را درمان کند. سپس به عنوان یک موجود ترسناک در نظر گرفته شد که می توانست انسان را با سم خود بکشد.  

مار از دوران باستان بر بشر تأثیر گذاشته و  در افسانه ها و اساطیر جای باز کرده است.  در نقش برجسته های دوران باستان، مجسمه ها و سکه ها به تصویر کشیده شده است. 

حال می خواهیم با توجه به سکه های دوران باستان این موضوع  که چرا مار به عنوان نماد سلامت و دارو پذیرفته شده است را مورد بررسی قرار دهیم. 

سکه های باستانی متعلق به روم و یونان همراه با نقش مار
سکه های باستانی متعلق به روم و یونان همراه با نقش مار

 

چرا مار نماد سلامت شد؟

 

مار با سایر حیوانات متفاوت است، زیرا این قابلیت را دارد که پوست اندازی کند، با وجود نداشتن پا سریع حرکت کند، و روی زمین، زیر زمین و حتی داخل آب هم زندگی کند. با در نظرگرفتن تمام این ویژگی ها، توجه بشر را از دوران باستان به خود جلب کرده و به عنوان یک موجود مقدس و محافظت کننده، با کمی ترس آمیخته با احترام، مورد پرستش قرار می گرفت.

مار در حال پوست اندازی
مار در حال پوست اندازی

در طول تاریخ ، مار با ویژگی های متعددی از جمله نو شدن دوره ای، جوانی، باروری، دارو ، زندگی طولانی، جاودانگی، حس مشترک، احتیاط، قدرت جسمی، خرد، دور بینی، پیشگویی، خوش شانسی و سرعت شناخته شده است. دلیل اصلی ارتباط مار با سلامتی این است که با پوست اندازی تجدید یا احیا شده و جوان می شوند. این فرایندی است که نماد دگردیسی میان تولد، زندگی و مرگ است.

علاوه بر این، این طور قلمداد می شود که مار به عنوان حیوانی که می تواند در زیر زمین، روی زمین و زیر آب زندگی کند، موجودیست که از قدرت شفابخش طبیعت که در آب چشمه ها، گلها و گیاهان طبیعی مشهود است، بهترین چیزها را می داند. بنابراین، نماد سلامت و پزشکی به آن نسبت داده می شود. 

 

نقش مار در افسانه‌ها و اسطوره‌ها

 

دقیقاً مشخص نیست که مار برای اولین بار در کجا و چه زمانی در افسانه ها و اسطوره ها راه پیدا کرده است، اما مشاهدات حاکی از آن است که از 3000 سال قبل از میلاد نقش مهمی در افسانه های شرقی و آسیایی داشته است. قطعات و سازه های بین النهرین که متعلق به 2800 سال قبل از میلاد می باشند، در مورد مارها، نقش برجسته و افسانه ای دارند. 

مهمترین آنها حماسه گیلگّمِش است. َ یک مار گیاه دارویی جیاوگولان را، که قهرمانی به نام گیلگمش آن را از آب بیرون آورده بود، با خود برد. هنگامی که مار این گیاه را خورد پوست اندازی کرد و جوان شد.

گیلگمش
گیلگمش

 

در این مقاله از مجله اینترنتی بیننده، سعی شده است تا دلیل استفاده از مار به عنوان نماد پزشکی را برای شما آشکار نماییم!

مار در افسانه های مصر نیز مهم است و شهر مقدس تبای را حفظ کرده است. تبای برجسته ترین مرکز بهداشتی در مصر باستان است و توتم یا روح محافظ آن یک مار است.

 

آسکِلِپیوس

درعهد یونان باستان برخی از باورها و افسانه ها از بین النهرین و مصر نشأت می گرفت و مار را به عنوان نماد زندگی ابدی می پذیرفتند. آسکِلپیوس (اسطوره یونان)، خدای دارو، فرزند آپولو، اغلب در مجسمه ها، نقش برجسته ها و سکه ها به صورت یک فرد بزرگسالِ با تجربه به تصویر کشیده می شد، همراه با ماری پیچیده بر دور شاخه ای که نماد درخت زندگی بود.

آسکِلپیوس
آسکِلپیوس

این شاخه عصای او است و مار معمولاً به صورت پیچیده به دور آن نشان داده می شود. تصاویر مارها با سری به سمت بالا و با حرکت مارپیچ به سمت جلو عمدتا نماد آسکِلپیوس هستند. تصور می شود کلمه آسکِلپیوس (Asclepius) از کلمه “askalabos” گرفته شده است که در یونانی به معنی “مار” است. اعتقاد کلی بر این است که دو مار نشانه تعادل و تقارن است. یک مار نماینده علوم تجربی و طبیعی و مار دیگر علامت فضیلت اخلاقی و نیروی معنوی.

به دلیل اینکه مار پوست اندازی می کند و خود را تازه تر و جوان تر می سازد، اعتقاد بر این است که نماد آسکِلپیوس، که یک مار است، دارای جوانی ابدی است. این امر در عهد یونان باستان با سلامتی ارتباط مستقیم داشت.

ادعا می شد که آسکِلپیوس قدرت شفابخشی خود را از مار گرفته و مردم نذرهای خود را نه به آسکِلپیوس بلکه به مار ارائه دادند. هنگامی که آسکِلپیوس با گذشت زمان به خدای دارو تبدیل شد، نماد مار پیچیده شده در وسایل آسکِلپیوس، که یک میله یا عصا است، به نماد قدرت شفابخشی او تبدیل شد.

آسکِلپیوس به عنوان یک مرد پیر و قابل اعتماد با میله ای در دست نشان داده می شد. این نشان می دهد که آموزش پزشکی کوتاه نخواهد بود و مراحل آموزش و تمرین آنقدر طولانی خواهد بود که فرد پیر می شود و میله یا عصایی را برای پشتیبانی در دست می گیرد. طبق گفته های آسکِلپیوس، خدای دارو و سلامتی در عهد یونان، یک پزشک باید مانند مار ساکت باشد، نباید راز کسی را برای دیگران آشکار کند و با صبر و آرامش کار کند.

 آسکلپیوس با قدرت شفا بخشی خود می توانست تمام مردگان را زنده و قدرت “جاودانگی” بخشد. او به خاطر مهارتهای موروثی و تبحر خود در جراحی، پزشکی و انواع معالجه مشهور شد.

سه نظریه در پشت ارتباط آسکلپیوس با مارها وجود دارد:

  1. اولین مورد این بود که آسکلپیوس مار را به دلیل بیماری یا جراحت بهبود داد و در ازای آن، مار به او اسرار دارو را آموخت.
  2. داستان دوم این بود که آسکلپیوس چنان قدرت یافته بود که می توانست نیش مار را درمان کند، یکی از کشنده ترین آسیب ها در جهان باستان. مارها در یونان باستان نیز به عنوان موجوداتی الهی با توانایی شفابخشی تصور می شدند.
  3. سوم اینکه روزی آسکلپیوس، پسر آپولو، سرگرم درمان مردی به نام گلائوکس بود. ماری به اتاق او خزید و آسکلپیوس مار را با عصایش کشت. مار دیگری به درون اتاق آمد و گیاهانی در دهان مار مرده نهاد و او را زنده کرد. سپس آسکلپیوس از همان گیاه برای زنده کردن گلائوکس بهره گرفت.
گلائوکس
گلائوکس

او چنان شفابخش مهیبی بود که توانایی هایش حتی اقتدار خدایان را بر زندگی و مرگ تهدید می کرد. چنانچه باعث شد تا زئوس، پدر بزرگ آسکلپیوس، از ترس او را با صاعقه به هلاکت رساند.

از آنروز معبدهایی برای خدای سلامتی و درمان، آسکلپیوس ساخته می شود و در یکی از این معابد، مارهای بی آزاری یافت می شوند که مرده به نظر می رسیدند زیرا بدنشان سفت شده بود. وقتی برداشته و به زمین انداخته می شدند، جان می گرفتند و زنده می شدند. مردم در آن زمان اینطور می پنداشتند که مارها به دلیل دعای خیر آسکلپیوس عمر دوباره یافته اند. از این رو مار را نماد بهبودی قرار دادند. 

 

کاسه هایجیا

کاسه هایجیا یکی دیگر از نمادهای اسطوره ای مرتبط با پزشکی است. طبق افسانه های یونان باستان، هایجیا به عنوان دختر و دستیار آسکلپیوس و الهه سلامتی و بهداشت با یک کاسه معجون دارویی که مار محافظ خِرَد از آن می نوشید، به معابد پدرش وارد می شد. 

هایجیا
هایجیا

 

کِدوسیوم (کادوسه)، هرمس و مرکوری

هیچ مدرکی هم در مورد کِدوسیوم وجود ندارد که از کجا آمده است. کدوسیوم یا کادوسه شکل ماری دو سر است که دور میله‌ای بالدار، یعنی کِدوسئوس، که به خدای یونانی دیگری به نام هِرمِس (به یونانی مِرکوری) تعلق دارد، پیچیده شده است.

بنابراین شاید اتفاقی نباشد که عنصر جیوه یک عامل شیمیایی مهم در تاریخ پزشکی و کیمیاگری بوده است. به عنوان مثال، بخار تبخیر شده جیوه همراه با سم مار در مرکز جمجمه به عنوان پادزهر نیش مار و صرع تزریق می شد.

راست: عصای آسکلپیوس — چپ: کادوسه
راست: عصای آسکلپیوس — چپ: کادوسه

 

در اروپا، در اواخر قرون وسطی و در اوایل عصر رنسانس بود که مار دو سرِ پیچیده شده دور میله بالدار هِرمِس، به عنوان نمادی از سلامت شناخته شده و مورد استفاده قرار گرفت. 

ادعا می شود که اولین استفاده رسمی از کِدوسیوم توسط سرویس دریایی ایالات متحده انجام شده است. طبق تحقیقی که در سال 1992 در ایالات متحده انجام شد، 62٪ از مؤسسات پزشکی حرفه ای از مار حلقه شده در اطراف عصای هرمس به عنوان نماد استفاده می کردند و موسسات تجاری پزشکی از مار دو سرِ پیچیده شده در اطراف کِدوسیوس هرمس به عنوان نماد خود استفاده می کردند. 

 

راست: هرمس (مرکوری) –چپ: آسکلپیوس
راست: هرمس (مرکوری) –چپ: آسکلپیوس

 

با این حال، شکل مار دو سر هرمس توسط انجمن های پزشکی در یونان  زیاد استفاده نمی شود. در عوض، شکل مار آسکِلپیوس که از اساطیر نشات می گیرد به عنوان نمادی برای چندین انجمن پزشکی یونان استفاده می شود. 

امروزه مار تکی که به دورعصای آسکِلپیوس پیچیده شده و مار دو سر پیچیده شده در اطراف عصای بالدار هِرمِس به عنوان نمادهای پزشکی پذیرفته شده اند. در نتیجه، چهره های مشترک هر دو خدا، که مارهای پیچیده شده در اطراف یک میله یا عصا هستند، به عنوان نماد سلامتی توسط مشاغل و مؤسسات مرتبط با بهداشت پذیرفته شدند و از آنها در آرم خود استفاده کردند. 
در این مقاله از مجله اینترنتی بیننده، سعی شده است تا دلیل استفاده از مار به عنوان نماد پزشکی را برای شما آشکار نماییم!
شکل مار پیچیده شده در اطراف یک میله، که در آرم سازمان بهداشت جهانی (WHO) وجود دارد، توجه را به این واقعیت جلب می کند که بسیار شبیه شکل مار پیچیده شده در اطراف یک میله است که روی سکه های باستان ترسیم می شدند.

آرم سازمان بهداشت جهانی (WHO)
آرم سازمان بهداشت جهانی (WHO)

 

مار و جام

جام به معنای دارو است و مار یعنی سلامتی. از ترکیب آنها به داروهای سالم می رسیم. 

گفته ها حاکی از آن است که در زمان ابن سینا طاعونی سخت در همدان شیوع پیدا کرد. ابن سینا متوجه شد که تنها عامل این بیماری موش می باشد. دستور داد هر خانواده ای اگر می خواهد از طاعون در امان باشد، در خانه مار نگهدارد تا با خوردن موش طاعون از بین برود.

هم چنین برای تقویت و زهر زیاد دستور داد جامی از شراب قرمز در سر راه مار قرار دهند، تا توان شکارِ موش بیشتری داشته باشد. بعد از آن هر شخص طاعونی که به شفاخانه می آمد مشخص می شد که در خانه اش ” مار” نداشته است که طاعون سرایت کرده. می گفتند “بی مار” چون مار در خانه نداشته “بیمار” شده است.

مار و جام شراب
مار و جام شراب

 

نتیجه

مار که پوست اندازی می کند، نوعی تجدید حیات و جوان سازی به شمار می رود. در طول تاریخ، مار چندین ویژگی از جمله قدرت، سرعت، دور بینی، خوش شانسی، شفابخشی، سلامتی و زندگی طولانی را به خود اختصاص داده است که به مشاغلی در حیطه سلامتی مربوط می شوند و با توجه به این واقعیت که حتی سم آن برای بشریت شفابخش است، سمبل سلامتی و پزشکی است.

مار در یونان قدیم، در مصر، و در ایران باستان بسیار با ارزش بوده است. آنطور که در نماد کوروش دو مار در دو طرف کلاه کوروش، در کنار تخم هایی که نماد باروری می باشند، به وضوح دیده می شوند. 

نماد کوروش
نماد کوروش

 

چه در اطراف میله آسکلپیوس یا هرمس پیچیده شده باشند و چه به دور جام شراب، همه قهرمانان پزشکی امروز با افتخار آن مارها را به عنوان نمادهای خود بر روی یقه های خود می بندند. مار همچنان یک نماد برجسته پزشکی در جهان معاصر است.

در ایران حتی در طراحی لوگوی دانشگاه های علوم پزشکی استفاده از مار کاملاَ مشهود است.

 

...

منابع:

 





 

 

شاید به این مطالب هم علاقه مند باشید
چند اصطلاح عامیانه از دوره قاجار
چند اصطلاح عامیانه از دوره قاجار

آیا می دانید واژگانی چون هَشَلهَف، زپرتی، چُسان فِسان، شِر و وِر، نُخاله، اسکناس، فَکِستَنی و آک بند از کجا آمده اند؟

تاریخ 1399/10/09 مشاهده مطلب

لطفاً صبر کنید